facebook instagram twitter
X

Votre don fait vivre le cinéma !
Uw gift brengt film tot leven!

FICTIE

MALPERTUIS

Harry Kümel, 1973
prijs 21 €

Groots opgezette visualisering van Jean Ray's roman over het spookhuis Malpertuis waar de oude Griekse goden gevangen worden gehouden door een zekere Cassavius, vertolkt door Orson Welles. Voor de barokke wervelende stijl deed Harry Kümel beroep op de camera van Gerry Fischer (bekend van de films van Joseph Losey). De montage kende een ongelukkig verloop en leidde tot het ontstaan van twee versies: een Frans-Engelse versie gemonteerd door Richard Marden en een Nederlandse van Harry Kümel. In de internationale cast een hoofdrol voor Mathieu Carrière als het jonge neefje van Orson Welles, Michel Bouquet en de Engelse actrice Susan Hampshire in een driedubbele rol. Bekroond in Parijs, Sytgès.

Regie Harry Kümel | scenario: Jean Ferry naar de gelijknamige roman van Jean Ray | originele muziek: Georges Delerue | fotografie: Gerry Fisher | montage: Harry Kümel | art design: Pierre Cadiou de Condé | make up: John O'Gorman, Claudine Thyrion & Odette Van Der Greyn | kostuums: Claire-Lise Leisegang | set schilder: Henri Gourdan ("Riton") | geluid: Jacques Eippers, Henri Morelle, Paul Cayatte (sound editor), Jack Jullian (dubbing mixer) | regie-assistenten: Françoise Levie, Franz Huybrechts & Michel Rubin | productie: Pierre Levie (Sofidoc, Brussel) & Paul Laffargue (Société d'Expansion du Spectacle, Parijs).

Cast Orson Welles ... Cassavius | Susan Hampshire ... Nancy/Euryale/Alice/Verpleegster/Charlotte | Michel Bouquet ... Dideloo | Mathieu Carrière ... Jan | Jean-Pierre Cassel ... Lampernisse | Daniel Pilon ... Mathias Crook | Walter Rilla ... Eisengott | Dora van der Groen ... Sylvie Dideloo | Charles Janssens ... Philarette | Sylvie Vartan ... Bets | Jet Naessens ... Eleonora | Cara Van Wersch ... Rosalie | Jenny Van Santvoort ... Elodie | Fanny Winkler ... Moeder Griboin | Robert Lussac (Bob Storm) ... Griboin | Ward de Ravet ... Doucedame | Gella Allaert ... Gerda | Hugo Dellas ... Hans | Johnny Hallyday ... matroos.

Van een dvd-reeks met een filmhistorische invalshoek wordt verwacht dat de samenstellers hun films in een context plaatsen, dat ze de stijl of de thematiek in verband brengen met andere films, dat ze de makers onderverdelen in scholen en generaties. Dat laatste valt nog enigszins mee voor Malpertuis. We weten dat Harry Kümel geboren is op 27 januari 1940, een paar jaar te vroeg dus om in Vlaanderen meteen aan een filmschool te kunnen beginnen. Kümel is autodidact, precies zoals een Roland Verhavert (1927) of een Robbe De Hert (1942). De jonge Kümel komt in aanraking met de cinema via het amateurcircuit. Eerst via de camera van vader, vervolgens via de Smalfilmclub Mortsel en de meer ambiteuze Filmgroep 58, die semi-professionele ambities koestert, en die hem (en ook andere leden van de club) bij de televisie doet belanden. Hij werkt er, samen met o.m. Herman Wuyts, aan het filmprogramma Première. Hij maakt er ook televisiedrama's en prestigieuze documentaires, gedraaid in 35 mm. Daarna komen de langspeelfilms.

Het traject lijkt bijna vanzelfsprekend, maar die indruk is bedrieglijk. Hoe dichter we in de buurt komen van Malpertuis, hoe meer de verwarring toeslaat. Het begint al bij de titel: moeten we Malpertuis uitspreken als "Malpertuis", zoals de verwijzing naar Reynaert de vos suggereert, of "Malpertwis". Hoe gek dat laatste ook in de oren klinkt, maar zo spreken de bewoners van het verdoemde huis het nu eenmaal uit in de Nederlandse nasynchronisatie. Eventueel kunnen we het ook houden bij "Malpertui", zoals het klinkt in de Franse en Engelse versie. Maar eens buiten de film wordt het helemaal ingewikkeld en hoor je Nederlandstaligen alle varianten door mekaar halen. Ook de cineast is er niet immuun voor, zoals u kunt merken in de talrijke extra's bij deze dvd.

Ook de film zelf schept de nodige verwarring: zo is Malpertuis niet één film, maar twee: een eerste versie werd vertoond in mei 1972 in Cannes. Ze is (op deze dvd, dat wil zeggen aan 25 beelden per seconde) 107 minuten lang en werd gemonteerd door de Britse monteur Richard Marden. Van deze versie bestaat een Engelse en een Franse klankband. In de Engelse versie horen we Orson Welles met zijn eigen stem praten, in de Franse versie praten de Franse acteurs in hun moedertaal. Deze Frans-Engelse versie werd in Cannes slecht onthaald. Volgens de regisseur omdat hij door Richard Marden totaal verkeerd gemonteerd was. Misschien ook wel omdat de film zo ongrijpbaar is. Kümel kon zich dus niet terugvinden in de Cannes-versie van Richard Marden en kreeg van de producent gedaan dat hij zelf een nieuwe versie mocht monteren. Zes maanden zonderde Harry Kümel zich af van de buitenwereld en creëerde een volledig nieuwe Malpertuis, Nederlands gesproken, zoals het overigens gevraagd was door het ministerie van Nederlandse cultuur. Ook de nasynchronisatie maakte hij zelf, zes personages spreken met de stem van de regisseur. Deze tweede versie is totaal verschillend van de eerste versie. Zelfs de generiek is verschillend.

Voor Harry Kümel is 'zijn' Nederlandstalige versie de enige echte Malpertuis. Vanuit filmhistorische invalshoek leek het ons onweerstaanbaar interessant om naast de director's cut ook deze unauthorized edition te plaatsen. Niet alleen vanwege het hoge curiosum gehalte en de Orson Welles die ook klinkt als Orson Welles, maar vooral omdat de verschillen revelerend zijn voor Kümels heel specifieke eigen stijl.

We opteren met deze dubbeleditie, die alleen mogelijk is geworden dankzij de samenwerking met Malpertuis-producent Sofidoc, resoluut voor de dubbelzinnigheid. We doen dat omdat het mysterieuze, het niet meteen evidente ook in de rest van het oeuvre van Kümel een belangrijke waarde is. Trouwens, niet alleen in zijn films, maar ook erbuiten laat Kümel zich niet graag definiëren. Interpretatie en contextualisering bekijkt hij met argwaan.

Zo zal eenieder die zich over de filmografie van de cineast buigt, opmerken dat al zijn eerste langspeelfilms koketteren met het genre van de fantastische film: die flirt is nog subtiel in Monsieur Hawarden, hij wordt nadrukkelijk in Daughters of Darkness, barok in Malpertuis en tenslotte quasi academisch (volgens de regels van het magische-realisme) in de televisiereeks De komst van Joachim Stiller. Als we Kümel moeten geloven, dan gaat het hier louter en alleen om toevalligheden, om oppervlakteverschijnselen. Inhoud, thematiek, plot horen voor Kümel tot het domein van de anekdotische aspecten van een film. Critici houden zich daarmee bezig, maar eigenlijk zijn die totaal onbelangrijk voor het wezen van een film.

Nog veel hachelijker wordt het om Kümel te situeren in de context van wat in die jaren in Vlaanderen aan films werd geproduceerd. Monsieur Hawarden kon nog enigszins verklaard worden als Vlaamse literatuurverfilming (als we tenminste abstractie maken van de radicaal formele bekommernissen en het intellectuele mysteriespel dat erin wordt opgevoerd). Voor Daughters of Darkness en Malpertuis lijken op het eerste gezicht nauwelijks aanknopingspunten voorhanden. Voor Daughters was er nog enigszins de affiniteit met het stoute-jongens-gevoel van Paul Collet en Pierre Drouot die zojuist hun schandaalfilm L'étreinte hadden gemaakt.

Maar in het geval van Malpertuis lijkt er nergens ook maar enige continuïteit met wat er op dat moment (het begin van de jaren zeventig) in Vlaanderen werd geproduceerd aan langspeelfilms. Vlaanderen was in die periode in de ban van de plattelandsliteratuur die het na het succes van Mira in 1971 erg goed deed in de bioscoop. Daarnaast was het druk doende met de contestatie, die zich tot in diezelfde historische plattelandsfilm liet gevoelen. Malpertuis lijkt zich wat dat betreft af te spelen op een andere planeet.

Voor wat de productionele context betreft, zou Malpertuis in een eerste ontwerp nog min of meer binnen de financiële krijtlijnen van een klassieke Vlaamse langspeelfilm blijven, maar in de schoot van het productiehuis Sofidoc waarvan Pierre Levie hoofdaandeelhouder was geworden, groeide de film uit tot een voor de normen van die tijd nooit gezien megaproject, met een budget van om en bij de 35 miljoen Belgische franken (een klein miljoen euro).

Het concept van een resoluut internationale productionele context was niet nieuw. Bij Daughters of Darkness had het opzet wonderwel gewerkt en dus was de tijd rijp voor een nog ambitieuzere invulling. Tegenover de internationale cast met voorop Orson Welles, Susan Hampshire, Mathieu Carrière en Michel Bouquet staat een even prestigieuze ploeg artistieke medewerkers als Jean Ferry, Georges Delerue en vooral de Britse director of photography Gerry Fisher, bekend van zijn samenwerking met Joseph Losey. Die hooggegrepen internationale ambities lijken erop gericht de toeschouwer zo snel mogelijk de lokale realiteit te doen vergeten, en hem de sprong te laten maken naar een hoger niveau waar werkelijkheid oplost in pure cinema, waar acteurs geen acteurs zijn, maar sterren zijn die toeschouwers doen dromen. Nochtans is film voor Kümel geen synoniem voor droom, want echte cinema is voor hem een zelfbewust medium. De Amerikaanse cineast Josef von Sternberg, aan wie hij een lange BRT-documentaire wijdt in 1969 en aan wij hij zijn debuutfilm Monsieur Hawarden opdraagt, is, of was, in deze demarche alleszins een zielsverwant.

Daarmee is nog niets gezegd over Malpertuis zelf. De vraag wat we met deze bizarre film moeten aanvangen, blijft open. Wat voor een film is dit eigenlijk, dit onvatbare, flamboyante en ook groteske verhaal over een patriarch die goden ontvoert op een Grieks eiland om er in Gent en Brugge een superras mee te creëren, maar er uiteindelijk alleen een grote familieruzie mee ontketent. Het gegeven voedt zich (al van bij de roman van Jean Ray natuurlijk) heel nadrukkelijk aan de klassieke mythologie, maar plaatst daar zonder boeh of bah een heleboel andere mythologieën naast, het nazisme bijvoorbeeld. Zomaar. Die aanpak is niet vreemd voor de fetisjistische manier waarop de cineast omgaat met de werkelijkheid: Kümel is minstens een mythomaan, maar in die mythomanie is hij niet voor een gat te vangen. Zijn koninkrijk of zijn theater is een grand bazar, een onoverzichtelijk veelheid van vanalles en nog wat: kunst en kitsch, intellectualistische praat en populair plezier, taboe en clichés, zwaarwichtige symboliek en flauwe grappen, alles ligt er naast mekaar. De film is doodernstig, referereert met een grote bezetenheid naar heel de cinefilie en wil tegelijk lichter dan lucht zijn. We laten het initiatief graag aan u om uw eigen weg te zoeken in dit labyrint. Hopelijk bieden de vele extra's op deze dvd u wat food for thought voor onderweg.

Erik Martens

De Malpertuis archieven. Research, samenstelling, scenario en stem: Erik Martens. interviews Erik Martens & Françoise Levie. Geïnterviewden: Mathieu Carrière, Gerry Fisher, Susan Hampshire, Harry Kümel en Pierre Levie (archiefbeelden). Redactie-assistentie: Tim Van der Poel m.m.v. Thomas Payot. Camera: Philippe Rohmer, Luc Wauters, Antoine-Marie Meert. Geluid: Bert Hebbelinck, Benoît Bruwier. Montage: Dirk Houben. Sound editing and mixing: Erik Puttaert. Productie Koninklijk Filmarchief Erik Martens & Tim Van der Poel - Sofidoc Françoise & Pierre Levie (c) Koninklijk Filmarchief 2005. Kroniek van de Vlaamse film 1955-1990, uitgevoerd door het Koninklijk Belgisch Filmarchief, in opdracht van de Vlaamse Gemeenschap, in samenwerking met Canvas.

Disc 1
Langspeelfilm
Nederlandse versie, 119'
Documentaires
De Malpertuis archieven (37')
Orson Welles Uncut (25')
Susan Hampshire, one actress, three parts (11')
· Malpertuis revisited (4')
· Jean Ray, John Flanders (7')
· Overige: Audio commentaar van
Harry Kümel: NL - FR - EN (119')

Disc 2

Trailer
Malpertuis (1973)
Kortfilms
Aether (Harry Kümel & Herman Wuyts, 1960, 7')
De grafbewaker (televisiedrama voor de BRT van Harry Kümel naar Kafka, 1965, 35')

DVD 1
Langspeelfilm Nederlandse versie, 119'
Taal Nederlands
Ondertiteling Nederlands, Frans, Engels
Beeldformaat 16:9
Filmkader 1:85
Regio code PAL (region free)
Audio dolby digital 2.0
Disc type dvd 9

DVD 2
Langspeelfilm
Cannes version - English, 107'
version Cannes - français, 107'
Taal Nederlands, Frans, Engels
Beeldformaat 16:9
Filmkader 1:85
Regio Code PAL (region free)
Audio dolby digital 2.0
Disc Type dvd 9

dvd cover
Malpertuis21 €
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image
dvd image