Pier Paolo Pasolini (1922 — 1975), een diepreligieuze, homoseksuele marxist met een sterke moederbinding, was een schrijver die via een ommetje als scenarist uiteindelijk naam maakte, en schandaal schopte, als regisseur. Films als Il vangelo secondo Matteo, Mamma Roma, Il decamerone en Teorema hebben hem een plaatsje bezorgd in het pantheon van de grote Italiaanse regisseurs van de jaren 60 en 70. In maart en april presenteert CINEMATEK u alle langspeelfilms van Pasolini, met als bonus ook documentair werk en omnibusfilms waaraan hij zijn medewerking verleend heeft.

Tijdens de tweede helft van de jaren 50 was Italië langzaam de schande van de Tweede Wereldoorlog te boven gekomen. Pier Paolo Pasolini zocht in die periode zijn stem als schrijver van zowel proza als poëzie. Maar hij waagde ook zijn kans als scenarist, de bekendste film waaraan hij meewerkte was ongetwijfeld La notti di Cabiria van Federico Fellini. Vier jaar later, in 1961, regisseerde hij zijn debuut Accattone, gebaseerd op zijn eigen roman.
In zijn eerste films omarmde Pasolini het neorealisme dat na de oorlog opgeld had gemaakt in Italië, en dat was verrassend, want de grote Italiaanse regisseurs van het moment, zoals Fellini en Antonioni, hadden zich toen al vol overgave in het modernisme gestort. Later zou Pasolini dat neorealisme afzweren, en zijn eerste films verwerpen, maar hij was niet de eerste (of de laatste) regisseur wiens oordeel over zijn eigen films niet echt te vertrouwen valt, want Accattone of Mamma Roma zijn knappe staaltjes cinema over de onderbuik van de Romeinse samenleving.
Dat Pasolini nog neorealistisch bezig was toen het modernisme al bloeide (en een modernistisch meesterwerk afscheidde, Teorema, op een moment dat niemand dat nog verwachtte), mag achteraf gezien niet verbazen, want hij zou altijd tegen de stroom in blijven roeien. Zo verraste hij vriend en vijand met zijn ll vangelo secondo Matteo, waarin hij het Christusverhaal door een marxistische bril bekeek. En wanneer hij zijn tanden zet in de Oedipus-mythe, in Edipo re, omkadert hij het klassieke verhaal met hedendaagse scènes waarin hij de Freudiaanse interpretatie (het oedipuscomplex) van de mythe verwerkt heeft. Met die film verschoof Pasolini's aandacht almaar meer naar allegorisch en mythologisch werk, met als andere opvallende titel Medea, zijn eigenzinnige kijk op de tragische heldin die haar kinderen vermoordt om zich op haar echtgenoot te wreken als die haar verstoot. Opvallend is dat Pasolini het gros van de oorspronkelijke tekst van Euripides overboord gekieperd heeft en de lotgevallen van Medea vooral met beelden én een enorm rijke klankband vertelt. Pasolini kon operadiva Maria Callas overtuigen om Medea te vertolken, het zou haar enige filmrol blijven.
In de jaren 70 bracht Pasolini de zogenaamde Trilogie van het leven, de verfilming van drie klassieke werken over liefde en lust: Il decamerone, Il racconti di Canterbury en Il fiore delle mille e una notte. Maar het was de film die hij vlak vóór zijn gewelddadige dood — in 1975, hij was 53 — voltooide die meer stof deed opwaaien dan al zijn voorgaande samen, Salò o le centoventi giornate di Sodoma. Pasolini situeert de extreemste roman van Markies de Sade in Salò, de fascistische republiek waar aan het eind van de Tweede Wereldoorlog de volgelingen van Mussolini zich teruggetrokken hadden. Vier officieren verlustigen zich in het mentaal, fysiek en seksueel vernederen van een stel tienerjongens en -meisjes. Pasolini filmt dit onthutsende ballet van marteling, verkrachting en moord, afstandelijk en zonder effectbejag, als de registratie van een grotesk psychosociaal experiment. Onder deze radicale ontmaskering van het fascisme schuilt een breder, nietsontziend pessimisme over de menselijke moraal. Het is de enige Pasolini film die we u niet zonder voorbehoud willen aanraden. Niet omdat hij niet goed zou zijn, maar omdat Pasolini in Salò een grens oversteekt die, zo vermoeden we, niet elke toeschouwer wil oversteken. Maar wat let u, keuze genoeg uit de rest van de filmografie van deze niet te klasseren regisseur.